Rouw is een hele natuurlijke, menselijke ervaring als reactie op verlies. Je rouwt om iets of iemand die je dierbaar is. We beschouwen rouw daarmee dus ook als een proces wat bij het leven hoort, hoe zwaar dit soms ook is. Rouw kan een diep ontregelend proces zijn, dat invloed heeft op iemands emotionele, fysieke, sociale en existentiële functioneren.
Voor sommige mensen leidt rouw tot langdurige klachten of stagneert de rouw waarbij het verlies het leven blijft beheersen. Voor deze mensen is het moeilijk om opnieuw richting te vinden. Voor andere mensen wil de aanpassing wat vloeiender verlopen.
Gelukkig zijn er binnen de hulpverlening steeds meer benaderingen die niet meer gericht zijn op het oplossen van de rouw, maar op het ondersteunen van betekenisvol leven met het verlies. Oftewel het verweven van de rouw in het leven.
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is een derde generatie gedragstherapie. Deze richt zich op het vergroten van de psychologische flexibiliteit. Daarmee bedoelen we het vermogen om bewust aanwezig te zijn in het moment en open te staan voor alles wat zich aandient, ook als dat pijnlijk is. Om vervolgens te handelen naar wat jij werkelijk belangrijk vindt in het leven, jouw waarden. ACT is daarom zo passend in het omgaan met rouw: meebewegen op wat er nu is.
In deze gastblog verkennen we hoe ACT ingezet kan worden bij rouw. Hierin besteden we aandacht aan de zes kernprocessen van het ACT-hexaflexmodel. Daarnaast besteden we aandacht aan twee elementen die vooral ook aan het begin van het traject een sleutelrol spelen.
Creatieve hulpeloosheid verwijst naar het inzicht dat controle- en vermijdingsstrategieën begrijpelijk zijn, maar op de lange termijn niet effectief blijken te zijn in het verminderen van existentieel lijden. Door met de cliënt te onderzoeken wat er allemaal al geprobeerd is om aan de pijn te ontsnappen, en te erkennen dat deze pogingen op empathische wijze ‘niet hebben gewerkt’, ontstaat ruimte voor een andere benadering. Zoals Russ Harris dit treffend verwoordt: “Wat heb je allemaal al gedaan om van deze klachten af te komen?” “Zullen wij het hier dan anders aan gaan pakken, zodat we niet hetzelfde gaan doen?” “Anders is het zo zonde van de tijd.”
We merken dat mensen die vastlopen in hun rouwproces dikwijls last hebben van strenge gedachten en overtuigingen. Vaak spelen zelfverwijt, schuldgevoel en zelfkritiek een grote rol. Zelfcompassie kan helpen om de interne strijd te verzachten. Zelfcompassie stimuleert vriendelijkheid, verbondenheid en mindful aanwezig zijn. (Kristin Neff) Hierdoor kan er een kleine opening gemaakt worden voor acceptatie en defusie. We dansen op kousenvoeten rondom de hexaflex waardoor we cliënten kunnen stimuleren op een zachte manier contact te maken met hun ervaring, in verbinding.
Jack is 52 jaar oud en werkt al jaren als teamleider in de bouw. Zes maanden geleden verloor hij zijn vrouw Ans na een kort, maar heftig ziekbed. Ze waren ruim 25 jaar samen. Sinds haar overlijden merkt Jack dat hij zich moe, prikkelbaar en vaak somber voelt. Hij heeft moeite met slapen, vermijdt sociale activiteiten en merkt dat hij zich slecht kan concentreren op zijn werk. Zelf zegt hij daar het volgende over:
“Ja, het is natuurlijk logisch dat je een tijdje van slag bent. Maar kom op, het leven gaat door. Ans zou ook niet gewild hebben dat ik hier in blijf hangen. En zoals we hier in Brabant zeggen: schouders eronder en door.”
Toch is dat precies wat Jack maar niet lukt. Hij merkt dat hij vastloopt. Hij heeft steeds vaker het gevoel dat hij faalt. Hij vergelijkt zichzelf met anderen die “gewoon weer aan het werk zijn” na verlies. Hij is streng voor zichzelf en zegt tijdens het intakegesprek:
“Ik snap niet waarom ik er nog zo’n last van heb, het is toch al een half jaar geleden. Ik ben niet iemand die snel klaagt, maar ik word moe van mezelf.”
In deze korte schets zien we hoe rouw, culturele normen (“doorgaan”), en zelfkritiek samen een patroon vormen dat integratie blokkeert. Jack probeert zijn verdriet te beheersen door het weg te duwen en zichzelf te vertellen dat het “over moet zijn”. Daarmee zit hij gevangen in controle- en vermijdingsstrategieën die misschien ooit hielpen in zijn werk of leven, maar nu niet meer passen bij de realiteit van verlies.
Deze situatie biedt een ingang voor creatieve hulpeloosheid. Samen met Jack onderzoeken we wat hij allemaal al geprobeerd heeft, bijvoorbeeld hard werken, niet klagen, zichzelf streng toespreken. En vervolgens erkennen we dat deze strategieën niet meer werken. Niet omdat hij tekortschiet, maar omdat het verlies iets vraagt wat niet op wilskracht opgelost kan worden.
Tegelijk ontstaat hier ruimte voor zelfcompassie: Jack hoeft zichzelf niet langer als zwak of overgevoelig te zien, maar als iemand die worstelt met menselijk verdriet. Door mildheid te stimuleren tegenover zijn pijn, ontstaat de mogelijkheid om het verdriet toe te laten zonder erin te verdrinken. Pas daarna kunnen processen als acceptatie en defusie voorzichtig ontdekt worden.
En misschien nog belangrijker: Jack kan ontdekken dat rouw de achterkant is van liefde. Hij rouwt om iemand van wie hij zielsveel houdt. Het zou eerder bijzonder zijn als hij daar geen pijn bij zou voelen.
Door dit perspectief toe te laten, verandert de pijn van iets wat “weg moet” in iets wat ruimte verdient, als eerbetoon aan wat ooit waardevol was.
De zes processen van het ACT-hexaflexmodel lopen voortdurend in elkaar over. We dansen als het ware rondom de hexaflex. Bij trauma en rouw, dansen we op kousenvoeten. Hieronder lichten we elk proces kort toe in de context van rouw.
Rouw nodigt uit tot vertragen, meebewegen met de cliënt op zijn of haar tempo. Het is een innerlijke beweging die tijd, ruimte en zachtheid vraagt. ACT biedt hierin geen protocol dat stap voor stap gevolgd moet worden, maar een benadering die zachtheid en meebewegen vraagt, zodat cliënten geholpen worden om flexibel, bewust en waardegericht te leven. Juist wanneer het leven pijn doet.
Vanuit dit perspectief is ACT geen rechte lijn, maar een dans rondom de zes kernprocessen van het hexaflex model. Bij rouw is de dans extra zacht en teder. Je beweegt rondom het verlies en de liefde, zacht en op kousenvoeten. Het werken met creatieve hulpeloosheid en zelfcompassie aan het begin van het traject blijkt essentieel om ruimte te maken. Ruimte voor verdriet, voor betekenis, voor een leven waarin het verlies niet verdwijnt maar geïntegreerd wordt. Rouw is geen ziekte om te genezen, maar een beweging van de liefde. ACT biedt een waardevolle manier om daarbij aanwezig te zijn.
Blogartikel geschreven door Noelle.
Gebaseerd op kennis en ervaring maken wij een proces op maat wat afgestemd is op uw behoefte. Neem gerust contact met ons op voor informatie.